Ex-Proof Zone 1 Armatürler: ATEX Seçim ve Sertifika Rehberi

Konu: Zone 1 sınıfı patlayıcı (gaz) ortamlarda ATEX 2014/34/AB ve IECEx uyumlu armatür seçimi, etiket çözümleme ve sertifika doğrulama.
Hedef okur: Tesis yöneticisi, elektrik mühendisi, iş güvenliği uzmanı, satın alma sorumlusu.

Petrokimya tesisleri, akaryakıt dolum istasyonları, kimya fabrikaları ve LPG depolama alanları gibi sahalarda, normal işletim sırasında patlayıcı gaz karışımının ara sıra ortaya çıkması beklenir. Bu sahalar Zone 1 olarak sınıflandırılır ve buralarda kullanılan her armatür, hem Avrupa Birliği’nin ATEX 2014/34/AB direktifi hem de Türkiye’de Resmi Gazete’de yayımlanan ulusal yönetmelik kapsamında belirli bir koruma seviyesini sağlamak zorundadır.  Bu rehberde Zone 1 armatür seçiminde bilinmesi gereken çekirdek kriterleri özetliyoruz.

⚠
Önemli Güvenlik Uyarısı: Patlayıcı/yanıcı ortamda armatür seçimi, kurulum ve bakımı yetkili iş güvenliği uzmanı ve elektrik mühendisi denetiminde yapılmalıdır. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; nihai uyumluluk denetimi sertifikalı uzmanın sorumluluğundadır.

Zone 1 Nedir? Patlayıcı Ortam Sınıflandırması

Patlayıcı ortam sınıflandırması, IEC 60079-10-1 standardı ve 2014/34/AB direktifi çerçevesinde, tehlikeli atmosferin ne sıklıkla ve ne kadar süreyle ortaya çıktığına göre yapılır. Gaz ve buhar ortamları için üç kademe (Zone 0, 1, 2), toz ortamları için ayrıca üç kademe (Zone 20, 21, 22) tanımlıdır. Aşağıdaki tablo, Zone 1’in komşu kademelere göre konumunu gösterir.

Bölge Tehlikenin Sıklığı Gerekli Cihaz Kategorisi EPL
Zone 0 Sürekli, uzun süreli veya sıklıkla mevcut Kategori 1G Ga
Zone 1 Normal işletimde ara sıra mevcut Kategori 2G Gb
Zone 2 Normal işletimde mevcut değil; varsa kısa süreli Kategori 3G Gc

Zone 1 için minimum gereksinim EPL Gb seviyesinde, ATEX Kategori 2G sınıfı bir cihazdır. Daha yüksek seviyeli (Ga / Kategori 1G) bir armatür de Zone 1’de kullanılabilir; ancak düşük seviyeli (Gc / Kategori 3G) cihaz Zone 1’de kullanılamaz. Saha sınıflandırmasının kendisi, tesis sahibi tarafından hazırlanan Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) ile belirlenir.

ATEX İşaretini Okumak: Etiket Çözümleme

Bir Zone 1 armatürünün gövdesinde yer alan ATEX işareti, ürünün tüm kullanım sınırlarını tek satırda özetler. Etiketteki kodu okuyamayan kullanıcı, hangi modeli alırsa alsın yanlış armatürü sahaya götürme riskiyle karşı karşıyadır.

Tipik bir Zone 1 LED armatür etiketi şöyle görünür:

Ex II 2G Ex db IIC T4 Gb
// “Ex” işareti — ATEX dahil patlayıcı ortam ekipmanı
// “II” — Maden dışı endüstri (Grup II)
// “2G” — Kategori 2, Gaz ortamı (Zone 1 için minimum)
// “Ex db” — Koruma türü: alev sızdırmaz (flameproof) muhafaza, “b” seviyesi
// “IIC” — Gaz grubu: en kritik gazlar (hidrojen, asetilen) dahil
// “T4” — Yüzey sıcaklığı sınıfı: max 135 °C
// “Gb” — Equipment Protection Level: Gaz, Yüksek koruma

Saha mühendisleri etiketi okurken üç kontrolü mutlaka yapmalıdır: (1) Kategori veya EPL ifadesi sahanın bölge sınıfına uygun mu, (2) Gas group sahada bulunabilecek en kritik gazı kapsıyor mu, (3) T-sınıfı, gazın tutuşma sıcaklığının altında mı. Bu üç kontrol, satın alma kararı öncesi etiketin fotoğrafı ile teknik şartnameye karşı eşleştirilmelidir.

Zone 1 Armatür Seçerken 5 Kriter

  1. Bölge ve EPL uyumu — Sahanın PKD’sinde Zone 1 yazıyorsa, etiketteki EPL en az Gb olmalı. Toz da bulunuyorsa (örn. silo civarı) Db ifadesi de aranır.
  2. Gas group seçimi — Akaryakıt sahalarında çoğunlukla IIA/IIB yeterliyken; hidrojen, asetilen veya CS₂ bulunan ortamlarda IIC şart. Belirsiz tesislerde IIC seçimi güvenli taraf bırakır. IIC gerektiren sahalar için Robustex  Zone 1 etanj modelleri uygundur.
  3. T-sınıfı (sıcaklık) — Sahadaki gazın tutuşma sıcaklığı T-sınıfının üst sınırından yüksek olmalı. Genel kural: T4 (135 °C) birçok hidrokarbon için uygundur; özel durumlarda T5 / T6 gerekebilir.
  4. IP / IK koruma — Dış sahada en az IP66, mekanik darbe riskine karşı en az IK08 tavsiye edilir. Yıkama yapılan üretim alanlarında IP67 ve paslanmaz bağlantı elemanı tercih edilir.
  5. Sertifika ve üretici izlenebilirliği — ATEX sertifikası bir onaylanmış kuruluş tarafından düzenlenmiş olmalı (sertifika numarası, kuruluş kodu ve tarih ile birlikte). IECEx şemasında ek olarak uluslararası kabul sağlanır. Sertifika okuma yöntemi için ATEX direktifi rehberindeki etiket çözümleme bölümüne bakılabilir.

Bu beş kriter, doğru ürün ailesine yönlendirme yapar; nihai model seçimi için lümen, optik açı, sürücü ömrü, kablo giriş tipi ve montaj aksesuarları da değerlendirilmelidir.

Kaynaklar ve Referanslar